ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΣΤΟΝ ΑΓΩΝΑ
Στα δασοτόπια του χωριού ληµέριζαν της κλεφτουριάς και της επανάστασης τα παλικάρια. Ακόµα σώζονται τα ταµπούρια τους στην οµώνυµη βουνοκορφή, αδιάψευστοι µάρτυρες της παρουσίας τους στον αγώνα για τη λευτεριά. Στους επαναστατικούς χρόνους απ' τά στενά µονοπάτια του χωριού περνούσαν τα ελληνικά στρατεύµατα, που πήγαιναν στη Δερβέκιστα και στο Μεσολόγγι κι άφησαν το σηµάδια τους. Δορβιτσιώτικες τοποθεσίες διατηρούν σαν ιερό κειµήλιο δοξασµένα ονόµατα δαφνοστεφανωµένων οπλαρχηγών του αγώνα. «Του Σαδήµα το δέντρο», «η πηγή του Βαλτινού», «του Γρανίτσα το δέντρο», «του Βαλτινού το ρέµα» είναι αθάνατα µνηµεία µιας ξακουστής εποχής.
Μα και την Ξανθή την ηρωική Δορβιτσωτοπούλα, που καθαγίασε με το αίμα της την ομώνυμη τοποθεσία, ποιος μπορεί να ξεχάσει; Μάχες έγιναν στου Γιάννια, στ' Αρβανίτ' τις λακκούλες (όπου υπήρχαν τούρκικοι τάφοι) και στην Αγία Τριάδα. Είναι βέβαιο ότι το χωριό καταστράφηκε απ' την Τουρκιά. Όσοι έγραψαν γι' αυτό, τοποθετούν την καταστροφή στα 1823 απ' τα ασκέρια του Σκόντρα Πασά. Φαίνεται όμως τούτο δεν είναι σωστό, γιατί οι Τούρκοι πέρασαν τον Πλάτανο τα μέσα του Σεπτέμβρη του 1823, έπεσαν στην ποταμιά και πήραν το δρόμο για το Μεσολόγγι. Αν έρχονταν οι Τούρκοι απ' τον Πλάτανο, φυσικό ήταν οι χωριανοί να φύγουν κατά τον Μελιό. Όμως έφυγαν για το ποτάμι κουβαλώντας μαζί τους το βιός τους, ότι μπορούσαν να σώσουν, που έκρυψαν με επιμέλεια στις σπηλιές στα «Μαντράκια» και στην «Αποκλείστρα». Εκεί κρυβόντουσαν όταν υπήρχε κίνδυνος. Έτσι δεν μπορεί να έγινε στα 1823 η καταστροφή του χωριού. Πάντως μαρτυρείται σε πιστοποιητικό εκδουλεύσεων των αγωνιστών Αθαν. και Ιωάννη Δαμιανού-Τρίτσα «μάχη Τροβιτζάς και Στράνωμας κατά του Μουσταφά πασά Σκόντρα το 1823». Στις 4 Μαΐου 1824 το συμβούλιο των προκριτοδημογερόντων Κραβάρων καθόρισε να δώσει η Τορβιτζά, όπως την αναφέρει το έγγραφο που διασώθηκε στο αρχείο Σιαφάκα, 142,30 γρόσια, ως και φορτώματα πάνω από 10 μπαρουτόβολα. Αν κάηκε το χωριό στα 1823, θα ήταν πολύ δύσκολο να δώσει σε λίγους μήνες τόσα λεφτά και εφόδια. Στο ίδιο αρχείο διασώζεται ένας λογαριασμός με τις προσφορές των χωριών στα στρατεύματα, που στρατοπέδευσαν στα Κράβαρα από 1 Απριλίου 1825 και δώθε. Ανάμεσα στα άλλα χωριά δεν υπάρχει η Δορβιτσά. Άρα μπορούμε να σκεφτούμε ότι η καταστροφή έγινε στο διάστημα: Μάιο 1824 με Απρίλιο 1825. Το έγγραφο, όμως, που έστειλε ο Γεώργιος Αινιάν από τη Βαρνάκοβα στις 27 Απριλίου 1825 στη Διοικηση, μας βοηθάει να πιθανολογήσουμε ότι η καταστροφή του χωριού έγινε εκείνη την εποχή.
Οι Τούρκοι ήταν χωρισμένοι σε δυο φάλαγγες. Η μια φάλαγγα κατευθύνθηκε προς Κοκκινοχώρι - Ασπριά - Κεντρική - Άνω χώρα και η άλλη προς Παλαιόπυργο - Σίμου - Δορβιτσά. Στις 22 με 23 Απριλίου 1825 έγινε η πρώτη μάχη σε μια θέση ανάμεσα στα Βελβίτσαινα και την Αμόρανη. Από την Ελληνική πλευρά αρχηγοι ήταν ο Καπετάν Γιάννης Π. Φαρμάκης και ο Αντώνης Βοτζαϊτης, αξιωματικοί του σώματος Σιαφάκα. Στη συνέχεια έγινε και δεύτερη μάχη με τους ίδιους οπλαρχηγούς στη Σίμου. Οι Τούρκοι στο διάβα τους έκαιγαν τα χωριά. Έτσι φαίνεται ότι έκαψαν τη Σίμου, την Ποκίστα, την Δορβιτσά και από κει κρέμασαν κατά το Απόκουρο.
Μερικά χρόνια μετά το χαλασμό, γύρω στα 1830 – 1832 το χωριό κατοικήθηκε από τον Ποδιώτη Χαραλαμπο Σταύρου , αγωνιστή του ΄21 που παντρεύτηκε τη Δορβιτσοτωτοπούλα Βασιλική Γεωρ. Μανταλοπούλου.
Σαν καταστράφηκε το χωριό, οι κάτοικοι διασκορπίστηκαν σε διάφορα μέρη. Άλλοι έφτασαν στον Γκερτοβό (Αργυρό Πηγάδι Τριχωνίδας) και πολλές οικογένειες βρήκαν καταφύγιο στην Κλαπατσούνα (Πλατανιώτισσα) των Καλαβρύτων, στη Φτέρη του Αιγίου, και σε άλλα Αιγιοτοχώρια. Το χωριό φαίνεται ότι ήταν ερημωμένο μέχρι το 1830 περίπου. Γύρω στα 1831 μερικές οικογένειες επέστρεψαν στο χωριό. Στα 1910 βρέθηκαν σε μια σπηλιά στη θέση «Μαντράκια» χαλκώματα και αρκετοί κασμάδες. Στα 1946 σ' άλλη σπηλιά στην ίδια θέση βρέθηκαν ένας μύλος του καφέ και άλλα σκεύη. Έτσι και τα ευρήματα αυτά βεβαιώνουν την καταστροφή και μας δείχνουν ακόμα ότι πολλές οικογένειες δεν γύρισαν στο χωριό.
Η συμμετοχή των παλικαριών στην επανάσταση του '21 ήταν σημαντική. Ο Γεώργιος Κραβαρίτης ή Παχούμιος ήταν ο σημαντικότερος. Υπήρξε Οπλαρχηγός-Σημαιοφόρος του Θανάση Διάκου και σκοτώθηκε μαζί με τον αρχηγό του στην Αλαμάνα. Επίσης Αγαθάγγελος και Πολύκαρπος(καλόγεροι Αμπελακιώτισσας), Γεωρ. Κ. Αγραφίτης, Χαρ. Στ. Σταύρου (γενάρχης Χαραλαμποπουλαίων),τα αδέλφια Νικόλαος - Ιωάννης - Χρήστος. Αθ. Γιαβρούτας., Παπαγιάννης Χρ. Παπαχρήστου (Τσόπελης), Αντίπας Ανδ. Παπανδρέου, Γεωρ. Δ. Σιάχος, Χαρ. Τιροβιτζιώτης και Γιάννης Τιροβιτζιώτης (Άγνωστο ποίοι είναι).
Κατά τους νεότερους χρόνους σκοτώθηκαν στον πόλεμο ή πέθαναν από τις κακουχίες του πολέμου πάνω από είκοσι παλικάρια. Δεκανέας Νικ. Σιάχος, Ανθυπομοίραρχος Δημ. Χρ. Παπαϊωάννου, Δεκανέας Κων. Μ. Παπαχρίστου(Τσόπελης), Στρατιώτης Γεωρ. Καρανάσος και ο Στρατιώτης Γρ. Δ. Παπαχρήστου ή Παπαδημητρίου (1885-1913), δάσκαλος το επάγγελμα που σκοτώθηκε στην τελευταία μάχη του Λόχου του στο Πρέντελ Χαν.
1918-1922: Στρατιώτες Νικόλαος Δ. Μανίκας, Δημήτριος Δ. Σιάχος, Αλέξιος Φ. Χαραλαμπόπουλος, Λοχογος Αντ. Οδ. Γιαννόπουλος, οι Δεκανείς,Δημήτριος Ι. Παϊσιος, Ηλίας Κοσμ. Χαραλαμπόπουλος, Ιωαν. Ν. Παντελής, οι Στρατιώτες Βασ. Θ. Καλτσανάς,Κων. Δ. Κουφογιάννης, Στρατιώτης Θεόδ. Ματθ. Σαβββόπουλος.
1940-1949: Λοχίας Χαρ. Μακρης, Δεκανέας Ιωαννης Μακρής, Ταγματάρχης Γερ. Διον. Δότσικας, Στρατιώτες Διον. Χρ. Παπαχρίστου, Νικόλαος Ιωαν. Σκεπαρνιάς. Πολλοί επίσης ήταν οι τραυματίες πολέμου και οι λαβόντες τιμητικές διακρίσεις.
Ο ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΩΝ ΚΡΑΒΑΡΙΤΩΝ ΠΟΛΕΜΙΣΤΩΝ
Οι Κραβαρίτες είναι από τη φύση τους φιλελεύθεροι άνθρωποι, γιαυτό στα Κράβαρα στά χρόνια της σκλαβιας δύσκολα πατούσε τούρκικο ποδάρι. Ό ανυπότακτος χαρακτήρας των Κραβαριτων είχε σάν συνέπεια νά γίνουν σ' αύτά τά κακοτράχαλα μέρη, τά γιομάτα βουνά καί φάράγγια, πολλές φονιικές μάχες στίς όποίες οί Τούρκοι επαθαν μεγάλες καταστροφές.
Οί τραχείς αυτοί όρεσίβιοι πού δέν ανέχονταν τόν τούρκικο ζυγό, δέν περιορίστηκαν μόνο στά στενά όρια τής περιφέρειάς τους, άλλά άπλώθηκαν σ' όλη τήν έπαναστατημένη Έλλάδα καί μάχονταν μέ ίερό φανατισμό γιά τό μεγάλο ίδανικό τής λευτεριάς. Σ' όλη τή Ρούμελη, στό Μωριά, στήν Ήπειρο, στή Μακεδονία, άκόμα και στήν Κρήτη συναντούμε Κραβαρίτες νά πολεμούν για τή λευτεριά μέ γενναιότητα καί φανερή περιφρόνηση στό θάνατο. Δίκαια μπορούν νά περηφανευθουν οί Κραβαρίτες ότι έβαψαν μέ τό αίμα τους όλα τά μέρη τής Ελλάδας. Ή έξυπνάδα, χαρακτηριστικό τής ράτσας τους, πού συμβάδιζε μέ τήν άντρειά, δημιούργησε στό πρόσωπο των Κραβαριτών ικανότατους πολεμιστές, πού μέ τό έπινοητικό τους πνεύ μα πολλές φορές έβγαζαν άπό δύσκολη θέση τούς καπεταναίους. Χάρις στό έφευρετικό μυαλό το Λομποτιανίτη λαγουμιτζή Παναγιωτάκη Σωτηρόπουλο πού «έκλεβε τό χώμα» μπροστά στά μάτια των Τούρκων. οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» αντιμετώπισαν μέ επιτυχία τίς άπόπειρες τών Τούρκων νά πάρουν τό Μεσολόγγι. Οί Κραβαρίτες, άνθρωποι μέ πηγαίο χιούμορ, αύθόρμητοι καί αισιόδοξοι, δέν «τα έχαναν» , καί στίς πιό δύσκολες στιγμές τής μάχης μέ τά σπιρτόζικα άστεία, τους σκορπούσαν άφθονο το γέλιο καί στίς δύο αντίπαλες παρατάξεις. Άνθρωποι ευαίσθητοι σ'οτιείχε σχέση μέ τή θρησκευτική τους πίστη δέν ανέχονταν τούς Τούρκους νά βρίζουν τά ίερά καί τά όσια τής φυλής. Ό Κασομούλης στα «Στρατιωτικά ένθυμήματά» του διηγείται παραστατικά ενα χαρακτηριστικό επεισόδιο μεταξύ ενός Τούρκου πού βριζε τήν Παναγία καί ενός Κραβαρίτη πού τόν ξόρκιζε νά μήν βρίζει . Το εμπορικό τους δαιμόνιο χαρακτηριστικό γνώρισμα τών Κραβαριτών. δεν τούς άφηνε ησυχους άκόμα καί στίς πιό δύσκολες στιγμες επιδίδονταν στο έμπόριο. Στό Μεοολόγγι. ενώ ή «σφίξη» τών Τούρκων επίεζε τρομερά τους πολιορκημενους μιά κραβαριτικη όμάδα πούληοε σε μαυραγορίτικη τιμή ενα ποντίκι ενας Κραβαρίτης πούλησε στήν εξοδο στόν γιατρό Στεφανίτζη μιά κάπα γιά γρόσια 100 ενώ δεν άξιζε ούτε γιά 10.
Αυτοί ήταν οι Κραβαρίτες του '21 , με τίς ανθρώπινες αδυναμίες τους, άλλά και με τις ανατάσεις τους σε ύψηλες σφαίρες γενναίοι, πνευματώδεις, θυμόσοφοι, αθυρόστομοι, ντόμπροι, άτρόμητοι καί άγέρωχοι μπροστά στό θάνατο.Ήσαν γνήσιοι άντιπρόσωποι τής βουνίσιας λεβεντιας, γι' αυτό η προσωνυμία Κραβαρίτης» στά χρόνια του αγώνα ήταν συνώνυμη με τόν γενναίο πολεμιστή, πού πολεμούσε γιά τά ύψηλότερα ίδανικά. Κι αν στά νεώτερα χρόνια όρισμένοι κύκλοι άπό Ιστορική άγνοια καί κακότητα θέλησαν νά άμαυρώσουν τήν αίγλη της προσωνυμίας του Κραβαρίτη, τούτο καθόλου δέν μειώνει τούς Κραβαρίτες απλώς δίνει νέα διάσταση στούς άγώνες τους γιά τήν πατρίδα. Bεβαια οί άνεδαφικες συσχετίσεις καί συγκρίσεις καί οί αστοχοι χαρακτηρισμοί κατά των Kραβαριτών έπεσαν στό κενό. γιατί συνάντησαν τήν ηθική αντίσταση όλων των καταγομένων απ' τήν όρεινή Ναυπακτία, πού με περηφάνεια τονίζουν οτι ειναι Κραβαρίτες.
